Risala fis-sijasa

„Ova Risala je napisana za sve vjernike na području Rumelije i arapskih zemalja“, zapisao je Hilmi Husein Taslidžali Bosnevi na kraju svoje poslanice, u ševvalu 1293. godine po hidžri, odnosno 1876. godine. Autor je bio alim rodom iz Taslidže, današnjih Pljevalja, koji se školovao u istanbulskim medresama, a u hadisu i tefsiru usavršavao se u Medini. Njegov rukopis na arapskom jeziku, na 24 lista, čuva se u istanbulskoj biblioteci Sulejmanija, a autor ga je uvakufio pod uslovom da se ne prodaje i ne skriva od čitalaca. Ovo izdanje donosi arapski tekst rukopisa, prijevod na bosanski jezik i dvije opširne studije o autoru i vremenu u kojem je pisao.

Poslanica je nastala u godinama Tanzimata, reformi kojima je Osmansko carstvo od 1839. uvodilo zakone po evropskom uzoru. Bosnevi u njima ne vidi upravnu promjenu nego napuštanje šerijata, pa gotovo svaki poraz muslimana objašnjava tim jednim uzrokom. Polazi od hadisa u kojem Poslanik, s.a.v.s., kaže: „Pet postupaka uslovljava drugih pet“, i iz njega izvodi da narod koji prestane suditi po onome što je Allah objavio sam otvara vrata siromaštvu i porazu. „Kada smo prekršili zavjet, Allah je učinio da nama ovladaju nevjernici i zauzmu više naših zemalja“, piše on, a primjere nalazi u Bosni, Hercegovini, Crnoj Gori, Skadru i Nikšiću, krajevima čije je prilike dobro poznavao.

Najživlji dio rukopisa je rasprava o Medžlisu, vijeću zastupnika u koje su reformatori htjeli uvesti i nemuslimane. Bosnevi prenosi kako je jedan vojni kadija to branio ajetom „Vi ste narod najbolji od svih koji se ikada pojavio“, a on mu odgovara opširnim tumačenjem tog ajeta iz klasičnih tefsira i zaključuje da su kadijine riječi posljedica „nepoznavanja tefsira i hadisa“. Studije u knjizi tu raspravu smještaju u vrijeme: pokazuju šta je autor jasno vidio iz perspektive čovjeka s periferije carstva, ali i koliko je složenih političkih i ekonomskih procesa sveo na jedan vjersko-pravni uzrok. Kako se ideja vlasti u osmanskoj političkoj misli oblikovala stoljećima ranije, Husejn Jilmaz prati u knjizi Redefinirani hilafet.

Bosnevijevo ime spominje se već 1898. godine u sarajevskom listu Rehber, a istraživači su kasnije u Sulejmaniji pronašli osam njegovih rukopisa, među kojima je i zbirka od 125 predavanja iz tefsira i hadisa pod naslovom Medžalis. Životni put vodio ga je od Taslidže preko Istanbula do Medine i Šama, a u zrelim godinama trajno se nastanio u Medini. Njegova poslanica tako pokazuje kako je jedan sandžački alim gledao na promjene koje će nekoliko decenija kasnije okončati osmansku vlast na Balkanu. Kraj iz kojeg je potekao, od srednjeg vijeka do naših dana, opisuje monografija Historija Sandžaka.