Historija Sandžaka

Kako napisati historiju oblasti čije ime nije uvijek značilo istu teritoriju? Osam historičara podijelilo je taj posao po razdobljima, pa monografija u izdanju Bošnjačke nacionalne fondacije ide od najstarijih vremena i doseljavanja Slavena do 2012. godine. Prvo poglavlje, koje je napisao Enes Dedić s Instituta za historiju u Sarajevu, zove se „Prostor današnje oblasti Sandžak u srednjem vijeku“, i već tim naslovom upozorava da je ime Sandžak došlo kasnije. Dedić zato prati utvrđene gradove, njihovu privredu i vjeru, a tek u osmanskom dijelu Sedad Bešlija uvodi Novopazarski sandžak i vilajet.

Bešlija piše i o školama i knjigama, u odjeljcima „Crtice iz obrazovanja i školstva“ i „Pisana riječ i književnost“. Kasniju historiju jedne od tih škola Mevlud Dudić je ispričao u knjizi Sandžački Azhar, o medresi čiji su učenici čuvali kulturni identitet Sandžaka. Izet i Sait Šabotić zatim vode čitaoca od Berlinskog kongresa preko balkanskih ratova i podjele teritorije do Prvog svjetskog rata i Sjeničke konferencije.

Najteže stranice pripadaju Drugom svjetskom ratu, o kojem piše Harun Crnovršanin. On opisuje četničke napade na Novi Pazar 1941. i njegovu odbranu, pokolj u Limskoj dolini u januaru 1943, za koji koristi naziv „Sandžačka Srebrenica 1943.“, ali i partizanske zločine na brdu Hadžet. Zatim, srez po srez, od Deževskog do Rožajskog, prati sudbinu branilaca sandžačkih gradova. O svom gradu Crnovršanin je ranije napisao knjigu Novi Pazar – ranjeni šeher.

Dženita Sarač-Rujanac socijalističko doba ne svodi na brojke o razvoju. Jedan njen naslov glasi „Investicijsko zaobilaženje Sandžaka i njegova zakasnjela industrijalizacija“, a drugi iseljavanje naziva povijesnom konstantom. Kada pita da li je to bio „Slobodni odlazak ili prisilna migracija“, oslanja se na tok kojim su Bošnjaci odlazili u Tursku, a posebno piše o muhadžirima koji su se pokušali vratiti.

Jahja Fehratović zaključuje knjigu godinama od raspada Jugoslavije do 2012, ratnom nesigurnošću, iseljavanjima i formiranjem Mešihata Islamske zajednice Sandžaka. Na kraju su registri ličnih imena i geografskih pojmova, pa se jedno selo ili jedna porodica mogu pratiti kroz poglavlja različitih autora, od srednjovjekovnih tvrđava do poslijeratnih promjena.